lephuocdai

Nha Trang là thành phố du lịch với bờ biển dài cát trắng mịn, con gái da ngăm ngăm, và khí hậu hiền hoà. Du lịch Nha Trang trải dài theo trục bắc–nam của dải bờ biển ấy. Phía bắc bị chặn ở vịnh Vân Phong, phía nam kéo xuống Cam Ranh, nơi có sân bay quốc tế và bến cảng nước sâu tiếp nhận được tàu sân bay. Xen giữa là vịnh Nha Trang, vịnh Nha Phu. Tất cả đều là những bến nước trong, hiểu theo cả nghĩa đen, lẫn nghĩa bóng.

Nha Trang cũng có nhiều làng chài, ngoài loại thuyền đánh bắt xa bờ thường neo ở trong các bến cá, còn có các ghe nhỏ chạy bằng dầu và thuyền thúng chèo tay. Sáng sớm, họ chở cá tươi vào bờ, bày bán ngay trên bãi cho những người đi tập thể dục, trong túi lận vài chục ngàn để đi chợ. Những phiên chợ, bến nước chớp nhoáng này là một phần ký ức tuổi thơ tôi, trong trẻo như dòng suối chảy trên đá, thanh tuyền thạch thượng lưu. (Vương Duy, Sơn Cư Thu Minh)

Lẽ tự nhiên, giống như thân phận người con gái, những con thuyền lênh đênh trên sóng nước, từ những chiếc ghe nhỏ đến hàng không mẫu hạm, đều muốn neo đậu ở những “bến nước trong”. Nhưng bến nước của thực tại lại không đơn giản như bến nước của văn học cổ điển. Bắc Vân Phong có nguy cơ trở thành đặc khu cho Trung Quốc, cảng Cam Ranh chưa một lần đón tàu sân bay, còn những chiếc ghe nhỏ chạy bằng dầu lại là phương tiện vượt biển của hàng vạn người đi tìm tự do. 

Tôi sẽ không đào sâu vào gốc rễ của những hiện tượng ấy ở đây, vì chúng cần một không gian thảo luận cởi mở hơn. Điều tôi muốn là mở rộng mô hình thuyền–bến, để thoát khỏi lối nhìn ‘trong nhờ đục chịu’ và soi nó dưới ánh sáng của sự đổi mới không ngừng.

Trước hết, là đàn ông, chúng ta cần cảm thông sâu sắc để sẻ chia với những người phụ nữ, nhất là người phụ nữ của mình, từ những mệt mỏi hàng ngày đến những nỗi buồn xa vắng. Như người mẹ trong bài hát của nhạc sĩ Trần Tiến:

Ngày xưa bên giường cha nằm mẹ ngồi xa vắng
Nhìn cha, thương cha chí lớn không thành

Một nỗi buồn mà người đàn ông thường để mặc người phụ nữ gánh thay. Nhận ra điều đó, ta mới đủ can đảm nhận lấy trách nhiệm cho thực tại đang diễn ra, bao gồm cả sự lựa chọn bến nước của con thuyền. Đặt trong một xã hội bão hòa thông tin, nơi mọi thứ tranh giành dopamine của ta, lại cộng thêm một nền giáo dục thiếu cởi mở, sự lựa chọn ấy dễ bị bóp méo. Người ta vừa nuôi lớn mặc cảm nạn nhân, vừa liên tục đem mình so với những lựa chọn mơ hồ khác. Và càng so sánh, bến nước trước mắt lại càng trông đục hơn.

Nói vậy không phải để đổ lỗi cho hoàn cảnh, mà là để đối mặt với thực tại và tự đổi mới. Nếu gốc rễ nằm ở mặc cảm hay nhận thức mơ hồ, và nếu việc bị giam trong những bến cũ chỉ càng thôi thúc con thuyền ra khơi, thì tốt nhất hãy để nó ra đi. Nhận biết thế giới, đón những làn gió mới, trải nghiệm và thức tỉnh. Vấn đề cũng có thể đến từ sự chật hẹp của bến nước, từ những tấm ván mục trên cầu tàu, từ sự bừa bộn của những khay cá bên hành lang phiên chợ sớm hôm.

Bến nước cần chuẩn bị cho những chuyến hải hành của con tàu và đón nhận sự trở về, hoặc chấp nhận những lựa chọn khác. Một con tàu khi ra khơi khó có thể thay một tấm ván, nhưng một bến cảng luôn có thể thay đổi mỗi ngày một chút. Một cải tiến chỉ 0,1% mỗi ngày thì gần như không thể nhận ra, và chẳng bao giờ được tán thưởng. Ta lập tức coi đó là điều hiển nhiên. Nhưng cộng dồn lại, sau 365 ngày nó thành gần 44%, một con số ấn tượng sau một chuyến hải hành. Singapore đã từng là một làng chài, và chúng ta thấy họ không níu giữ một con thuyền nào cả.

Đàn ông Việt Nam, kể cả tôi, rất tiếc, thường gia trưởng và ngạo mạn. Họ sẽ nhận nhiều điểm trừ hơn, và đào sâu hơn hố ngăn cách giữa bến nước và con tàu, tạo nên một vòng xoáy luẩn quẩn. Và đây là nghịch lý: sự từ bỏ thường đến từ bến nước — kẻ không thể đi — chứ không phải từ con thuyền, vốn luôn có thể giăng buồm. Nhận ra sự chủ động ấy không hề dễ dàng.

Nếu ví dân tộc Việt Nam là một con thuyền, chúng ta sẽ có nhiều bài học cho sự phát triển đất nước. Sự phát triển ấy không thể thiếu những chuyến ra khơi. Con thuyền có quyền chọn bến cảng, và các bến cảng phải cạnh tranh sòng phẳng, không bạo lực. Sau cùng, chính khả năng tự nâng cấp của mỗi bến cảng mới quyết định sự lớn mạnh của cả hạm đội.

Sinh ra ở quê miền biển, sống trên đầu sóng ngọn gió, tôi từng mơ làm thuyền trưởng. Nhưng tôi sẵn sàng làm anh thợ mộc, chỉ để đóng một tấm ván thật chắc vào bến nước trong cho con thuyền dân tộc mình.